Zaman bağimli zaman pencereli̇ heterojen fi̇lolu çok ürünlü kapasi̇teli̇ bölmeli̇ araç rotalama problemi̇ ve çözüm öneri̇si̇

Abstract

Petrol ve petrol ürünleri tüketiminin artması ile bu sınırlı kaynakların verimli, doğru ve minimum zararla sağlanması gerekmektedir. Bu nedenle, petrol dağıtım problemi ve uzantıları, yıllar içinde araştırmacılar arasında büyük ilgi görmüştür. Araç rotalama probleminin bir versiyonu olan petrol dağıtım problemi, depo(lar)dan akaryakıt istasyonlarına güvenli ve hızlı bir şekilde petrol dağıtımının planlanması ile ilgilidir. Bu tezde, petrol dağıtım problemi ele alınmış ve İstanbul'da bulunan bir kamu şirketi için bir vaka çalışması sunulmuştur. Problem, temelde zaman pencereli, zaman bağımlı bir araç rotalama problemi olarak kabul edilir. Bu problem, gerçekçi amaç fonksiyonu, zaman bağımlı, bekleme süresi içeren, çok ürünlü, heterojen filoya sahip kapasite bölmeli araç rotalama problemidir. Problem için yeni bir matematiksel model önerilmiştir. Önerilen zaman bağımlı problemi daha gerçekçi bir şekilde ele almak için, trafik yoğunluğuna bağlı olarak değişken tanker hızları dikkate alınmıştır. Ayrıca firma bünyesine, politikasına uygun olarak yeni bir akaryakıt istasyonunun devreye alınması sürecinde dikkat edilmesi gereken faktörleri belirlemek amacıyla xvii tedarik zinciri performansı incelenmiştir. Bu kapsamda Tedarik Zinciri İşlemleri Referans Modeli (SCOR) modeli değerlendirilmiştir. Tedarik zinciri performansını değerlendirmek için SCOR modeli yeni ölçütlerle genişletilmiştir. Petrol tedarik zinciri özelinde, ölçütlerin ağırlıklarını belirlemek için Best-Worst entegre Pisagor Bulanık Analitik Hiyerarşi Süreci (PB-AHP) metodolojisini kullanılmıştır. Daha sonra akaryakıt istasyonu yer seçimi problemi dikkate alınmıştır. Kriterleri belirlemek için literatür gözden geçirilmiş ve uzman görüşleri alınmıştır. Devralmak için belirlenen alternatifler, küresel bulanık AHP (KB-AHP) entegre küresel bulanık WASPAS (KB-WASPAS) metodolojisi yapılandırılarak değerlendirilmiştir. Belirlenen istasyon, önerilen matematiksel modelde dikkate alınmıştır. Tez kapsamında petrol dağıtımının minimum risk ile gerçekleştirilmesi amaçlanmaktadır. Bu bağlamda petrol, tehlikeli bir malzeme olarak değerlendirilmektedir. Çalışmada, tehlikeli madde taşımacılığı için kritik risk faktörleri tanımlanmış ve risk faktörlerini değerlendirmek için iki seviyeli bir hiyerarşi oluşturulmuştur. Risk faktörlerinin ağırlıkları PB-AHP yöntemi kullanılarak elde edilmiştir. Ürün dağıtımını planlarken talep tahminin doğru yapılması firmalar için önemlidir. Bu bağlamda, günlük benzin tüketim miktarının tahmin edilerek matematiksel modele entegre edilmiştir. Bu amaçla, lasso regresyon tabanlı bir tahmin metodolojisi önerilmiştir. Matematiksel modelde kullanılan talep, risk, konum gibi parametrelerin belirlenmesinin ardından, önerilen model Cplex OPL kullanılarak çözülmüştür. Böylece, olası kaza durumlarında çevre ve deniz kirliliği gibi risklerin oluşabileceği optimum rota belirlenmiş ve bu riskler önerilen matematiksel model ile trafik, araç hızı, yol yapısı, yolun denize ve yaşam alanlarına yakınlığı gibi faktörler dikkate alınarak en aza indirilmiştir.