AB ülkeleri ve Türkiye’nin ticaret ilişkilerine ağ yaklaşımı

Abstract

Ülkeler arası ticaret ilişkileri klasik yaklaşımlarla incelenirken genellikle toplam ihracat/ ithalat, toplam ihracat/GSYH (Gayri Safi Yurtiçi Hasıla), toplam ihracat/ ithalat içinde söz konusu ülkenin sahip olduğu pay gibi birinci derece veriler kullanılmaktadır. Bu veriler, ülkeleri izole edip, diğer ülkeler dikkate alınmadan elde edildiği için sadece ülkeye özgüdür. Klasik iktisat yöntemlerinin bu yüzeyselliğine karşın, uluslararası ticaret ilişkilerine ağ yaklaşımı, daha derin analiz yapabilme olanağı sağlamaktadır. İlk olarak sosyometri ile temelleri atılan ağ yaklaşımı, iktisat biliminde ticari ve finansal ilişkilerin analizinde kullanılmıştır. Bu yüksek lisans tezinde de AB ülkeleri ve Türkiye’nin ticaret ilişkilerinde 2008 krizinin, ağın kompleks yapısında değişmelere neden olacağı hipotezinden hareketle, söz konusu ülkelerin ticari ilişkileri 2003 ve 2014 yılları periyotunda, ağ yaklaşımı kapsamında analiz edilmiştir. Bu ülkelerin seçilme sebebi Türkiye’nin AB ülkeleri ile yoğun ticari ilişkilerinin olmasıdır. Ağ yaklaşımı kapsamında ilk olarak ülkeler kuvvet yasası dağılımına uygunluk açısından incelenmiş ve söz konusu bazı yıllarda bu yasaya uygun dağılım sergilediği bulunmuştur. Bu dağılım, ülkelerin heterojenliğini ve ticari bağlantılarını oluştururken tercihli ilave ilkesine uygun davrandığını başka bir deyişle; ülkelerin ağa girerken tercih kullandığı ve bu tercihlerinin de ağda daha yoğun bağlantılara sahip ülkelerle daha yoğun bağ kurma yönünde olduğunu göstermesi açısından önemlidir. Bu ağın kuvvet dağılımının, 2008 kriz dönemi ile 2010, 2013 ve 2014 yıllarında kuvvet yasası dağılımına uymadığı gözlenmiştir. Bu durum, kriz ile birlikte ülkelerin ticaret hacimlerindeki değişmeler nedeniyle kuvvet yasasına uymayan yıllarda ağda, ülkeler arası heterojenliğin azaldığını göstermektedir. Bu tez çalışmasında ayrıca ağların önemli topolojik özelliklerinden biri olan farklılık eğilimli (disassortativity) yapı gözlenmiştir. Buradaki eğilim çok şiddetli olmamakla birlikte, bu yapı merkez-çevre ilişkisinin bir göstergesidir ve bu çalışmada merkez-çevre ilişkisinin yıllara göre değişimi de incelenmiştir. Buna göre, Almanya, Hollanda, Fransa, Belçika-Lüksemburg gibi AB’nin kurucu ülkeleri merkezde iken; AB’ye yıl itibariyle daha sonra katılan ülkelerin çevrede yer aldığı gözlenmiştir. Türkiye’nin ise merkez ve çevre arasında bir yerde olduğu görülmüştür. Analizde ayrıca ağa w-HITS algoritması uygulanmıştır. Bu algoritma ülkelerin ticaret ağındaki önemlerini, bağlantılı oldukları diğer ülkelerin ticari önemlerini de dikkate alarak ölçer ve böylece ileri derece göstergeler sunar. Bu bağlamda, ülkelerin ağ içindeki önemlerini gösteren ve w-HITS algoritması ile elde edilen ithalat ve ihracat merkezilik skorları zamansal açıdan ve özellikle 2008 kriz dönemindeki değişimleri incelenmiş ve bu veriler birinci derece gösterge olan toplam ihracat ve ithalat içindeki pay değerleri ile karşılaştırılmıştır. Çalışmanın bulguları genel olarak AB ülkeleri ve Türkiye’nin ticari ilişkilerini, kompleks bir ekonomik sistem olarak ele alınıp incelenmesinin özellikle kriz dönemindeki değişimleri daha iyi açıkladığı şeklinde olmuştur.