İslam mimarisinde ribatlar

Abstract

Ribatlar İslam mimarisinin ilk yapı türlerindendi ve başlangıçta askeri bir gaye ile tesis edilmişlerdi. XIX. yüzyıla kadar farklı işlevler ile ribatlar inşa edilmiş, bazı bölgelerde ise işlevleri değiştirilerek kullanılmıştır ve böylece farklı toplumsal statülerden banilere sahip ribatların mimari özellikleri değişmiştir. Bu çalışma ribatları mimarlığın bakış açısıyla bütüncül ve nesnel bir biçimde tanımlamaya çalışmaktadır. Çalışmanın birinci bölümündeki literatür özetinde konu ile ilgili kaynaklar karşılaştırmalı olarak ele alınmış, varolan farklılıklar gösterilmiştir. Diğer alt başlıklarda çalışmanın amacı ve yöntemi açıklanmakta ve hipotez belirtilmektedir. Kuran-ı Kerim ribat kelimesinin ilk geçtiği kaynaktır ve ikinci bölümde kelimenin ve türetilenlerin yer aldığı ayetler incelenmektedir. Kelimenin Arapça, Farsça ve Osmanlıca sözlüklerdeki tanımları analiz edilmiştir ve böyle yapılarak, IX. ve X. yüzyıl Müslüman coğrafyacı ve seyyahlarının eserlerinde yapı olarak tanımlanan ribatların işlevleri ve kullanıcıları ortaya konulmaktadır. Üçüncü bölümde İslam coğrafyasındaki ribatlar dört ana başlık altında incelenmektedir: İslam dinin doğduğu Arap yarımadası, Ortadoğu ile Mezopotamya ve çevresi birinci başlık ve Filistin sahillerinden başlayarak Kuzey Afrika sahillerine ulaşan Akdeniz sahil şeridi, Endülüs ve Sicilya çevresi ikinci başlıktır. İran ve Orta Asya üçüncü ve Anadolu ise dördüncü başlıktır. Her başlıkta, ilk İslam fetihlerinden itibaren, ribatlar ve mimari özellikleri araştırılmaktadır. Başlıkların sonunda, tespit edilen yapıların planlarından oluşan tipoloji paftası verilmektedir. Son bölümde ribat yapılarının mimarisine etki eden yapılar ve ribatların mimari özellikleri karşılaştırılmıştır. Sonuç olarak ribatların, İslam medeniyetinin erken yıllarında fethedilen bölgelerde, askeri amaçlar ve iskân projeleri doğrultusunda işlevlerinin değiştirildiği anlaşılmıştır. Ribatlar öncelikle ilgili dönemin coğrafi ve siyasi yapısına göre inşa edilmiştir. Sonrasında ise hudut bölgelerinde yapılan küçük bir kale gibi yapılardan, hanlara, kervansaraylara, hankahlara ve yerleşim merkezlerine dönüşmüştür.