Milliyetçi Hareket Partisi'nin kuruluş dinamikleri ve ideolojik evrimi

Abstract

Bu çalışmada, kuruluş tarihinden bugüne dek geçen yarım asırlık sürede, özgün ve güçlü yapısıyla Türkiye siyasetinde önemli bir aktör konumunda olan Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) üzerinde durulmaktadır. MHP’nin ve bir bütün olarak milliyetçi hareketin teorik, pratik ve örgütsel gelişimi ve bu gelişimin ideolojik yansımaları, zamandizinsel bir yöntemle inceleme konusu haline getirilmiştir. Çalışmanın ortaya çıkmasını sağlayan temel faktör; Türkiye’de çok partili siyasal yaşama geçişle başlayıp bugüne uzanan süre aralığında, siyaset arenasında irili-ufaklı onlarca partinin tarihin tozlu raflarına kaldırılmış olmasına rağmen, Milliyetçi Hareket Partisi’nin gücünü ve etkisini artırarak sahnenin orta yerinde dimdik ayakta kalabilmesinin nedenlerini anlama ve anlatma isteğidir. Bu bağlamda, araştırmada öncelikle bir nevi etimolojik yöntem uygulanarak MHP’nin ideolojik ve örgütsel kökeni üzerinde durulmuştur. Araştırma neticesinde, güçlü bir kökene ve zengin bir politik mirasa sahip olmayan siyasal parti ve örgütlenmelerin zamanla yok olduğu görülürken, MHP’yi bugün hala sahnenin merkezinde tutan asıl faktörün, kökleri Cumhuriyete ve hatta geç Osmanlıya dayanan ideolojik ve örgütsel birikim ile zengin politik miras olduğu görülmektedir. Bu noktada karşımıza iki önemli ve güçlü kaynak çıkmaktadır. Bunlardan biri, geç Osmanlı-erken Cumhuriyet döneminde Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura öncülüğünde ortaya çıkan vatandaşlık temeline dayalı kültürel milliyetçilik olgusudur. Bu milliyetçilik, Mustafa Kemal ile birlikte bazı eklemeler ve uyarlamalarla Kemalist milliyetçilik adını almıştır. İkinci güçlü kaynak ise, Zeki Velidi Togan ve Fuat Köprülü öncülüğünde özellikle Türk Tarih tezi uygulamalarında kendini belli eden Kemalist milliyetçilik eleştirisidir. Resmi ideolojiye yönelik bu eleştiri biçimi de zamanla Nihal Atsız, Rıza Nur, Reha Oğuz Türkkan gibi düşün insanlarınca bir adım ileriye taşınarak, Kemalist milliyetçiliği aşan ırk temelli etnisist milliyetçilik şekline bürünmüştür. Bu iki ideolojik temel üzerinden yükselen ve 1960’ların özgün ekonomik, siyasal ve toplumsal koşullarının etkisiyle partileşme aşamasına gelen MHP’yi ön plana çıkaran bir diğer özellik de, MHP milliyetçiliğinin diğer birçok siyasal öğreti ve düşünceyi hazmedebilme ve onları kendi milliyetçilik potasında eritebilme yeteneği olmuştur. 1970’lerden sonra gözlemlenen Türk-İslam ülküsü ve Türk-İslam sentezi bu durumun somut örneklerini teşkil eder.