Mübadelenin sessiz tanıkları: Lozan Antlaşması ile el değiştiren Girit-Resmo yapıları

Abstract

Ege Denizi ile Akdeniz’in geçiş yerinde bulunan Girit, Kıbrıs’tan sonra Doğu Akdeniz’in ikinci büyük adasıdır. Stratejik konumu ve önemi nedeniyle Girit tarihinde defalarca el değişmiştir. Bu el değiştirmelerin bir sonucu olarak Ada yüzyıllar boyunca farklı kültürlerin etkileşim mekanı olmuştur. Bu çalışmanın amacı, Ada’nın el değiştirmelerinin bir sonucu olan kültürel melezlenmenin Ada’nın mekansal oluşumundaki etkilerini araştırmaktadır. Bu etkileri araştırabilmek için Ada’nın geçiş süreçleri incelenmiş ve Ada içerisinde bir odak noktası seçilmiştir. Diğer bir ifadeyle, 1923 yılında Türkiye‐Yunanistan arasında gerçekleşen nüfus mübadelesinin Resmo’nun sosyo‐kültürel ve mekansal dokusuna olan etkileri araştırılmıştır. Araştırma alanı olarak Resmo’nun seçilmesinin iki önemli nedeni vardır. Birincisi, Resmo’daki mimari Ada’nın diğer şehirlerinden daha melez bir yapıdadır. İkincisi, bu konuda var olan birincil kaynaklar konunun çalışılmasını teşvik etmekte ve mümkün kılmaktadır. Bu çalışmanın temel kaynakları Girit Akdeniz Araştırmaları Enstitüsü’nün arşivinde bulunan Resmo Mülteci Rehabilitasyon Komitesi belgeleri ve 1900‐1927 tarihleri arasında tutulan Resmo Belediyesi kayıtlarıdır. Yapılan arşiv, alan ve literatür çalışmaları ile nüfus mübadelesinin Resmo eski şehrin sosyo‐kültürel ve mekansal dokusuna olan etkileri incelenirken, her iki ulus devlet için de bir homojenleştirme ideali ile gerçekleşen nüfus mübadelesi, Resmo eski şehrin kültürel olarak heterojenleşmesine neden olduğu sonucuna varılmıştır. Dolayısıyla kırılma noktası gibi görünen bu müdahale ile şehir, tarihindeki melezlenme yolculuğuna devam etmiştir. Bu araştırmanın sonucunda, 20. yüzyılda Resmo’nun kent morfolojisinin kullanıcı etkisiyle belirlendiği öne sürülmektedir. 20. yüzyıl Resmo’sunda devlet, kullanıcı değişikliğini yönlendiren ve kent mekanını dolaylı olarak dönüştüren önemli bir aktör olarak karşımıza çıkmaktadır.