Ahlaki kayıtsızlığı azaltmaya yönelik bir eğitim programı geliştirmesi ve etkililiğinin değerlendirilmesi

Abstract

Bu araştırma, ahlaki kayıtsızlığı azaltmaya yönelik bir eğitim programı geliştirmek ve bu programın lise öğrencilerine etkisini değerlendirmek amacıyla yapılmıştır. Karma desende yürütülen bu araştırmada, önce veri toplamada kullanılacak olan ve Bandura, Barbaranelli, Caprara ve Pastorelli tarafından geliştirilen 32 maddeli, üçlü derecelemeli ve sekiz alt boyutlu Ahlaki Kayıtsızlık Ölçeği uyarlanmıştır. Ölçek uyarlandıktan sonra lise öğrencilerine yönelik ahlaki kayıtsızlık gösterilen durumları fark etme ve alternatif tepkiler geliştirmeyi hedefleyen 16 oturumluk “Ahlaki Kayıtsızlık Farkındalık Eğitim Programı” hazırlanmıştır. Eğitim programının etkililiği, ön test son test deneysel desen modeliyle değerlendirilmiştir. Nicel değerlendirmenin ardından, programın etkililiği nitel bulgularla desteklenmiştir. Program, İstanbul’un Bağcılar ilçesinde bir devlet lisesinde uygulanmıştır. Araştırma grubu 13 öğrenci çalışma, 13 öğrenci kontrol grubunda olmak üzere 26 kişiden oluşmuştur. Araştırma grubu öğrencileri Ahlaki Kayıtsızlık Ölçeği sonuçlarına göre yüksek puan alan öğrencilerden seçilmiş ve “Kimdir Bu” tekniği ile teyit edilmiştir. Verilerin analiz sonuçlarına göre, kontrol grubunun ön test ve son testleri arasında herhangi anlamlı bir fark bulunmazken, çalışma grubunun ön test ve son testleri arasında Ahlaki Kayıtsızlık Ölçeği’nin toplam puanı ile sorumluluğun üstlenilmemesi, sorumluluğun yayılması, insandışılaştırma ve mağduru suçlama alt boyutlarında anlamlı fark bulunmuştur. Puanlar çalışma grubu lehine anlamlı bir şekilde düşmüş, ahlaki kayıtsızlık düzeyleri de azalmıştır. Dört ay sonra yapılan kalıcılık testi sonuçlarına göre ise Ahlaki Kayıtsızlık Farkındalık Eğitim Programı’nın etkililiğinin son test sonuçlarına göre devam ettiği, sorumluluğun üstlenilmemesi alt boyutunda anlamlı bir farklılık yaratacak şekilde etkisinin arttığı sonucu elde edilmiştir. Ayrıca, çalışma grubunda yer alan öğrencilerin sınıf arkadaşları ve öğretmenlerinden bazıları ile görüşmeler yapılmış, programın etkileri nitel olarak değerlendirilmiştir. Gelen geri bildirimler öğrencilerin olumlu yönde geliştiklerini göstermektedir. Ayrıca çalışma grubunda yer alan öğrenciler, son oturumda alınan geri bildirimde programın kendilerini alternatifli düşünme, önyargıyı aşma, empatik yaklaşma, sorun çözme, kendini ifade edebilme ve grupça çalışma gibi konularda geliştirdiğini belirtmişlerdir. Sonuç olarak lise öğrencilerinde ahlaki kayıtsızlığa yönelik farkındalık yaratmak amacıyla uygulanan eğitim programının etkili olduğu görülmüştür.