Türk Destanlarında armağan kültürünün izleri

Abstract

Bu çalışmanın amacı, Türk boyları arasında uygulanan armağan değiş tokuş/karşılıklı yükümlülük sistemini Türk destanları üzerinden değerlendirmektir. Sosyal bilimler literatürüne yirminci yüzyılda dahil olan armağan kuramı araştırmanın kuramsal çerçevesini oluşturacaktır. Armağan kuramının temel ilkesi verme–alma–geri verme döngüsüyle topluluklar arasında barışın sağlanmasıdır. Bu ilke, görünürde gönüllü olmasına rağmen eski toplumlarda düzenin sağlanması açısından zorunludur. Topluluklar arasında barışın sağlanması ve korunması bu ilkeler eşliğinde verilen armağanlar ile mümkün olur. Bu temel ilkeleriyle armağan kültürü, eski Türk toplumunu oluşturan boylar arasında da gelişmiş ve sonraki nesillere aktarılmıştır. Türk kültüründe eski dönemde yaşayan ve kalıntıları günümüze ulaşan toy, potlaç tipi yağma, kalın/başlık, yoğ (ölü aşı), ad verme, beşik kertmesi gibi adetler armağan/karşılıklı yükümlülük sistemine ait uygulamalardandır. Bu uygulamaların izlerine sözlü kültür ürünleri olan Türk destanlarında rastlanır. Bu çalışmada farklı inanç sistemine sahip ve farklı coğrafyada yaşayan Türk boylarının destanlarından altı tanesi seçilerek bu destanlarda armağan kültürünün izleri incelenmiştir. Yukarıda zikredilen uygulamaların, farklı destanlarda en az bir kez ya da daha fazla geçmesi, armağan/karşılıklı yükümlülük kültürünün Türk boylarında bir sistem olarak varlığına işaret eder. Destanlar ayrıca bunların uygulanma biçimleri hakkında da fikir verir. Buna göre; eşik dönemlerinde verilen armağanlar (doğum/düğün/ölüm toyları, ad verme gibi), aileleri birleştiren karşılıklı sözleşmeler, taraflar arasında dostluk tesis eden armağanlar, siyasi armağanlar karşılıklı yükümlülük siteminin uygulandığı alanlardır.