Ortaokul sosyal bilgiler müfredatında vatandaşlık eğitimi yaklaşımı ve öğretmen görüşleri

Abstract

Kökeni Antik Yunan’a dayanan vatan kavramı, ‘’cite’’ ya da ‘’city’’ denilen şehir devletlerinin adıdır. Bu şehir devletlerine aidiyeti belirleyen vatandaşlık ise türetilerek ‘’citizen’’ olmuştur. Vatandaşlık, dünyada eğitim sistemlerinin de temelini oluşturmuştur. Düzenlenen programlar, gelecek nesillerin yetiştirilmesi ve vatana yarar getirecek bireylerin inşasını kurma çabalarıdır. Bu sebeple çocuk üzerinde yoğunlaşma yaşanmış ve önce Avrupa’da ardından Osmanlı Devleti’nde çocuk eğitimi önem kazanmıştır. Osmanlı Devleti’nde ilk demokratikleşme hareketi, 7 Ekim 1808’de imzalanmış olan Sened-i İttifak’tır. 1839 yılına gelindiğinde milliyetçilik akımıyla galeyana gelen gayrimüslimler, bazı haklar isteyerek Tanzimat Fermanı’nın yayınlanmasında etkili olmuşlardır. Ferman, özellikle gayrimüslimler ile Müslümanlar arasında var olan eşitsizliklerin düzeltilmesi olarak kabul edilse de Osmanlı tebaasının yönetimden güvence alarak haklar elde ettiği ilk gelişme olmuştur. Siyasi baskılar sonucu 1856 yılında ilan edilen Islahat Fermanı ile halka atfedilen hakların garantisi verilmiştir. Vatandaşlıkla ilgili gelişmeler Kanun-i Esasi’nin yürürlüğe girmesi ve I. Meşrutiyet’in ilanıyla hız kazansa da bu durum kısa sürmüş, II. Abdülhamit’in İstibdat (Baskı) Dönemi siyasi anlamda özgürleşmenin önüne geçmiştir. Başını İttihatçıların çektiği hürriyet grubunun baskılarına direnemeyen Abdülhamit, 1908 yılında II. Meşrutiyet’in ilan edilmesine engel olamamış ve Kanun-i Esasi yeniden yürürlüğe girmiştir. Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde kurulan Türkiye Cumhuriyeti vatandaş tanımlamalarında her zaman Türk ibaresini kullanarak milliyetçi bir çizgi oluşturmuştur. 1968 öğretim yılında Sosyal Bilgiler dersinin ilk kez müfredata girmesi ve vatandaşlık eğitiminin de bu ders içerisinde kabul edilmesi yeni bir başlangıç olmuştur. Bu durum zaman zaman değişerek vatandaşlık bilgilerinin ayrı bir ders olarak verilmesi uygulaması şeklinde gerçekleşse de günümüzde vatandaşlık eğitimi başta sosyal bilgiler dersi olmak üzere birçok alanda gizil öğrenme olarak varlığını sürdürmektedir. Bu çalışmada son güncelleme ile şeklini alan 2018 yılı Sosyal Bilgiler Öğretim Programı’nda vatandaşlık eğitiminin rolü belirlenmeye çalışılmıştır. Çalışmanın alan yazın kısmında var olan araştırmalar incelenmiş, öğretmen görüşleri yarı yapılandırılmış görüşme formu ile düzenlenmiştir.