Haldun Taner öykülerinde statünün gündelik yaşamda deneyimlenişi: Sembolik etkileşimci bir yaklaşım

Abstract

Bu çalışmanın amacı, Haldun Taner’in öykülerini temel alarak ve sembolik etkileşimci yaklaşıma dayanarak toplumsal statülerin bireyler tarafından gündelik hayatta nasıl deneyimlendiğini incelemektir. Statü bireylerin toplum içindeki konumları ile ilgilidir. Yapısal-işlevselci ve çatışmacı tabakalaşma kuramları, bu konumu belirleyen toplumsal yapıya odaklanır. Öte yandan bu toplumsal yapıları sürdüren, yapısökümüne uğratan, yeniden üreten somut aktörler, statüleri gündelik yaşam içindeki çeşitli tercih ve eylemleri ile deneyimlemektedirler. Bu yönüyle sembolik etkileşimci yaklaşım statüleri bireylerin gündelik hayattaki etkileşimlerine rehberlik eden ve bu etkileşimlerin bir ürünü olarak her gün yeniden şekillenen bir faktör olarak görür. Kişi toplum içindeki konumunu ve bu konumdan beklenen rolleri, başkalarıyla müzakere içinde, kendini onların yerine koyarak, onların beklentilerini tahmin etmeye çalışarak, Taner’in öykülerindeki ifadesi ile “bilerek, kestirerek, ön sezerek” şekillendirir. Edebiyat metinleri, kurgu ürünü de olsalar, gündelik hayatta çeşitli eylemlere girişen bireylerin kendileri ve birbirleri hakkındaki düşüncelerini yansıttıkları için sembolik etkileşimci analize elverişli bir malzeme sunar. Sembolik etkileşimciliğin önemli isimlerinden Erving Goffman’ın dramaturjik yaklaşımını William Shakespeare’den ilhamla geliştirmiş olması rastlantı değildir. Taner’in öyküleri de çok çeşitli statülerden çok boyutlu deneyim örnekleri sunması ve öznel tecrübeleri de barındırması yönüyle zengin bir analiz sahası sunmaktadır. Aktörlerin statü olgusu ile ne yaptığını anlamak için, statülerin ardındaki temel motivasyona eğilmek gerekmektedir. Bu motivasyon öyküler bağlamında “değer görmek”tir ve referans grup bu noktada önem taşıyan bir kavram olarak statülerin öznel deneyimlenişini açıklamaya yaramaktadır. Taner’in öykülerinde karakterlerin sahne önü performansları kadar sahne arkasındaki yüzlerine de şahit oluruz. Bu sayede izlenim yönetme konusunda bireylerin ne tür taktiklere başvurduğunu, statü tutarsızlığı ile nasıl baş ettiğini, statülere ilişkin roller ve beklentileri nasıl içselleştirdiği veya eleştirdiğini daha yakından görebiliriz. Ayrıca bu öykülerde toplumu statüler olmadan düşünemeyen karakterlerin yanı sıra, bir statüsüzlük özlemiyle doğaya dönüşü arzulayan karakterlerin varlığı da statü deneyiminin imkan ve sınırlılıklarına ışık tutmaktadır. Taner’in öykülerinde rastladığımız karakterlerden yola çıkarak kavramsallaştırdığımız sözde statü deneyimi ise statü kuramlarındaki kavramların açıklamadığı daha karmaşık statü deneyimlerine edebiyat eserlerinde rastlayabileceğimizi göstermektedir.