Türkçe derlemler için sözdizimsel görselleştirme ve sorgulama aracı

Abstract

Derlemler bir dilin sözdizimsel ve anlambilimsel özelliklerinin keşfedilmesi ve elde edilen bulgulardan birçok araştırma alanında faydalanılması açısından önemli bilgi kaynaklarıdır. Derlemlere elle veya çözümleyici araçlar tarafından eklenen dilbilimsel açıklamalar (biçimbirimsel, sözdizimsel ve anlamsal) bu derlemlerdeki birimler ve bunlar arasındaki ilişkileri ortaya koyar. Derlemler üzerinde araştırma yapılırken bu ilişkilerin takip edilmesini kolaylaştırmak için görselleştirme araçlarına başvurulur. Bunlar iç içe geçmiş olan karmaşık ilişkileri diyagramlar şeklinde özetler. Derlem araştırmalarında faydalanılan bir diğer araç türü ise sorgulama araçlarıdır. Derlem içerisinden istenilen sözdizimsel koşulları sağlayan cümle yapılarının çıkartılmasında bu araçlardan faydalanılır. İngilizce ve diğer bazı Batı dillerindeki derlemler için geliştirilmiş bu tür araçlar bulunmasına karşın, Türkçe derlemler için henüz böyle araçlara rastlanamamaktadır. Bu çalışmada Türkçe derlemler için sözdizimsel görselleştirme ve sorgulama imkanı sağlayan bir aracın geliştirilmesi üzerine çalışılmıştır. Bunun için mevcut çözümleyici araçlar kullanılarak bir test derlemi oluşturulmuş ve bu derlemdeki cümleler için sözdizimsel ilişkileri ve cümle yapılarını gösteren diyagramlar üreten bir araç geliştirilmiştir. Daha sonra araç yardımıyla derlemden elde edilen tüm yapılar bir graf veritabanına aktarılmıştır. Araca eklenen bir sorgulama modülü sayesinde isim ve fiil kökünden anahtar sözcükleri içeren öntanımlı cümle yapılarının sorgulanması sağlanmıştır. Ayrıca, graf veritabanının web arayüzü ile daha karmaşık ve detaylı sorguların nasıl yapılabileceği araştırılıp derlem üzerinde örnek sorgular gerçekleştirilmiştir.