Dîvânu Lugâti’t-Türk’te geçen giyim kuşam kültürü ile ilgili söz varlığı ve Kazakçadaki durumu üzerine bir inceleme

Abstract

Dîvânu Lugâti’t-Türk, Türk sözlükçlüğü için çok önemli bir yere sahiptir. Onu önemli kılan sadece bir sözlük olması değil, döneminin sözlükçülük esaslarına göre kusursuz hazırlanmasının yanı sıra, içinde dönemin coğrafyası, kültürü, Türk boyları hakkında önemli bilgileri de ihtiva etmesidir. Konumuz bazında Dîvânu Lugâti’t-Türk 11. yüzyılın giyim kuşamı, kumaşlar ve bu bağlamda kültür bakımından zengin bir söz varlığına sahiptir. Çalışma kapsamında bu söz varlığı incelenmiştir. İncelenen sözlükler neticesinde, ipek, pamuk kumaş türleri; kürkler, başörtüler, başlıklar, ayakkabı ve çizmelerin çeşitli adlandırmaları tespit edilmiştir. Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün 11. yüzyıl Türkçesi eseri olmasından dolayı giyim kuşam bağlamında da Türkçe kökenli sözcükler yoğunluktadır. Bununla birlikte kumaş adlarında özellikle Çinceden, daha sonra Sanskritçe ve Yunanca kökenli sözcüklerin ödünçleme yapıldığı görülmüştür. Çalışma yapılırken tespit edilen sözcüklerin tanıklanmış en eski biçimleri verilmiş, daha sonra tarihi- karşılaştırmalı metotla -eğer varsa- , her sahadaki biçimleri, anlamları gösterilmeye çalışılmıştır. Tarihi olarak incelenen sözcüklerin son olarak bugünkü Kazakçadaki durumları, anlamca veya biçimce değişimleri ortaya konmuştur. Bu sözcüklerden bazıları Kazakçada birebir korunurken bazıları küçük anlamsal değişimlerden geçmiştir. Birçok sözcük ve fiil ise yalnızca Dîvânu Lugâti’t-Türk’te tanıklanmıştır. Tüm bunlar çalışma boyunca kaynaklarla gösterilmeye çalışılmıştır. Bu yüksek lisans tezi çalışması giriş ve sonuç bölümleriyle birlikte toplamda 5 bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında tezin konusu ve amacı, tezde uygulanan yöntem hakkında bilgi verilmiştir. 1. bölümü giriş kısmı olup 2. bölümde Karahanlılar, Karahanlıca, Dîvânu Lugâti’t-Türk, Kazaklar ve Kazakça hakkında bilgi verilmiştir. 3. bölümde Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki giyim kuşam kültürü ele alınmış, daha sonra Kazakistan’daki giyim kuşamdan bahsedilmiştir. 3. bölümün son başlığında ise bu iki sahanın söz varlığındaki uyum ortaya koyulmuştur. 4. bölüm ise çalışmanın inceleme kısmını oluşturur. Burada Dîvânu Lugâti’t-Türk’ten elde ettiğimiz söz varlığı sözcük ve fiiller alt başlıklara ayrılıp her biri alfabetik sıra ile tarihi-karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Sonuç kısmı ise çalışmanın 5. bölümü olup bu başlık altında, elde edilen malzemeler neticesinde sözcüklerin bugünkü Kazakçadaki durumları ve değişimleri değerlendirilmiştir.