Tarihsel kurumsalcılık ve rejim değişim dinamikleri: Çin, G. Kore, Tayland ve Brunei örnekleri

Abstract

Demokratikleşme ve otoriterleşme süreçlerinin iç içe geçerek şiddetli bir biçimde yaşandığı 2000’li yılların ilk çeyreğinde siyasi rejimlerin değişim dinamiklerini anlamak ve açıklayabilmek giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Öne çıkan kimi çalışmalarda (Geddes,2018) otoriter rejimlerin hangi alt sınıftan (tek adam, askeri, tek parti) olduğunun rejimin dayanıklılığı ile belirleyici bir ilişkiye sahip olduğu önerilmektedir. Buna göre askeri diktatörlükler en kısa ömürlü, tek parti eksenli otoriter rejimler ise en kalıcı olanlardır. Bu çalışmada Tarihsel Kurumsalcı ve güzergah-bağımlı (path dependent) bir perspektifi esas alarak rejim değişimlerini bu tarz genellemelerle ele almanın yanlış olduğunu savunarak, dönüşümleri anlamanın en sağlıklı yolunun kendilerini yaratan kritik kırılma anlarını ortaya çıkaran dinamikleri anlamlandırmak olduğunu ortaya koydum. Ele alınan örnekler aracılığıyla aynı sınıfa (askeri rejim) dahil edilebilecek otoriter rejimlerin (G. Kore ve Tayland) demokratikleşme açısından 180 derece zıt siyasi gelişmelere zemin teşkil edebileceğini, buna karşılık farklı kategorilerdeki otoriter rejimlerin ise (Brunei-Tayland-Çin) otoriter dayanıklılık anlamında benzer sonuçlar üretebildiğini gösterdim. Rejim değişimleri ve süreklilikleri, kritik kırılma anlarında karşı karşıya gelen politik aktörlerin kapasite ve sınırlarını belirleyen tarihsel gelişmeler eşliğinde serimlenerek; yapısal etkenlerin belirleyiciliğinin azaldığı kritik kırılma anları, sivil toplum içinde ortaya çıkan yeni güç dengelerinin kurumsal mimariye işlendiği ve bu sayede kalıcılaştığı dönemler olarak merkeze alınmıştır. Brunei, Çin ve Tayland yapısalcı rejim değişim tezleri açısından uçdeğer (outlier) olarak görülebilecek olmalarına rağmen istikrar kazanmışlardır. Yapısalcı rejim değişimi teorileri, her bağlam ve vaka için doğrulanabileceğini düşündüğü genellemeleri ile yaşanan gerçek rejim değişimlerini açıklama zorluğu yaşarken, betimleyici teorileri ise nasıl ve neden sorusuna yanıt üretememektedir. Tarihsel Kurumsalcılık bu açıdan rejim değişimini anlama ve açıklamanın en önemli teorik çerçevesidir. Tarihsel Kurumsalcılığın tikel vakaları açıklamanın ötesinde orta seviyeli bir teorik yaklaşım haline dönüşmesi ise kritik kırılma anlarında devlet ve toplum karşı karşıya geliş biçimlerinin ideal tiplere dönüştürülmesi ile mümkün olmaktadır. Bu ideal tipleri ise neo-popülist, otoriter tek parti, demokrasi ve rantiye devlet olarak sınıflandırıyorum.