Beş dilli sözlük ve sözlük’teki Uygurlara ait yemek ve mutfak kültürü ile ilgili söz varlığı

Abstract

Tez çalışmamız, 18. yüzyılın sonunda, önceki Dört Dilli Sözlük’e kelimelerin Çağatay Türkçesi çevirisinin de eklenmesiyle beş dilli olan, Çince “御制五体清文 鉴” (Yu-zhi Wu-ti Qing-Wen-Jian) olarak adlandırılan (Han tarafından Yazılan Beş Dilli Mançuca Sözlük), kısaca Beş Dilli Sözlük olarak bilinen eserin geniş bir tanıtımı ve zengin dil malzemeleri barındıran bu sözlükte geçen Uygurların mutfak ve yemek kültürüyle ilgili söz varlığı seçkisinden oluşmuştur. Tezimizde seçilen söz varlığının Yeni Uygurca ve ağızlarındaki durumu da göz önünde bulundurularak tarihî–karşılaştırmalı bir yöntemle incelenmesi yapılmıştır. Çince “御制五体清文鉴” (Yu-zhi Wu-ti Qing-Wen-Jian) olarak adlandırılan sözlük, Türkçe “Han tarafından Yazılan Beş Dilli Mançuca Sözlük” olarak çevrilebilmektedir. Kısaca “Beş Dilli Sözlük” olarak bilinen bu sözlük, 18. yüzyılın sonlarında Mançuca-Tibetçe-Moğolca-Uygurca-Çince olmak üzere beş dille düzenlenmiş, kelimeler alfabetik sıraya göre değil, anlama göre sıralanmış bir kavram sözlüğüdür. Tezimize malzeme olan “Beş Dilli Sözlük’te geçen mutfakta kullanılan nesneler ve yiyeceklere ad olan kelimeler, sözlüğün Rengârenk yemlik niŋ ser cemi (s. 3944- 3957), Ziraat ve ḫosul niŋ ser cemi birinci (s. 2903-2981), cabduḳ nimeler niŋ ser cemi (s. 3397- 3580), yeyduġan nimeler niŋ ser cemi, birinci (s. 3741- 3867), yeyduġan nimeler niŋ ser cemi, ikinci (s. 3868- 3943) kısımlarında yer almaktadır. Çalışmamız, derlenen kelimelerden hareketle 18. yüzyılda Uygurların günlük yaşamında kullandıkları eşyalar ve yemek kültürünü yansıtmakla beraber, Beş Dilli Sözlük’ün tanıtılması, günümüz Türkoloji araştırmalarındaki değerinin anlatılması amaçlanmıştır. Çalışmanın amacına ulaşabilmek için adı geçen sözlükten önce hazırlanmış ve bu sözlüğün hazırlanmasına temel kaynak olmuş diğer sözlükler hakkında da kısaca bilgi verilmiştir. Bundan başka, Beş Dilli Sözlük’ün hazırlanma nedenlerini daha açık şekilde anlatabilmek için sözlük yazıldığı dönemin durumu da kısaca anlatılmıştır. Tez, mevcut dil verilerinden ve tarih ışığında Uygurların mutfak eşyaları ve yiyecek kültürünü de inceleyecektir. Disiplinler arası sahada yapılacak olan bu çalışma dil, tarih ve kültür bağlamında Uygurların mutfak ve yemek kültürünü toplu olarak ele alacağından, Uygur kültür varlığının tüm boyutlarını aydınlatmamıza yardımcı olacaktır.