Bir çevirmen gözüyle resimlerarasılık ve metinlerarasılık çözümleme çalışmaları

Abstract

Dünya üzerindeki farklı diller, konuşmacılara deneyimin farklı yönlerini göstermektedirler ve bu noktada çeviri, bu dünyalar arasındaki anlamları mümkün kılan geçiş noktası olarak görülmektedir. Çoğu insan için çeviri, en basit haliyle, “bir dilin kelimelerini diğerinde anlaşılır kılmak” anlamına gelmektedir; ama daha geniş anlamda çeviri, bu çalışmanın da göstermeyi hedeflediği haliyle, aslında insan beyninin en eski görevidir. Bu noktada araştırma konusu, çevirinin göstergebilimsel sistemler içindeki veya arasındaki boşlukları kapatmakta nasıl bir vazife gördüğüne, insanın benlik, başkası ve yabancı hakkındaki anlayışının izini sürmede nasıl rol oynadığına odaklanmaktadır. 1970’lerden bu yana çeviri teorisi tarihindeki önemli gelişmeler çeviriyi, hedef kitle için kolayca anlaşılabilir metinler üretme kısıtlamasından çıkarmış, onu kültürlere, etnografyalara, bir kültürün önemli tematik/sembolik unsurlarını bir başkası açısından anlamlı hale getirmeye çalıştığımızda ortaya çıkan sorunlara odaklamıştır. 20.yy. başlarında Avrupa sanatında ön plana çıkan “ilkelcilik” de her zaman altta yatan kültürel oluşumları yansıtmasından ve bünyesinde antropolojinin ve etnografinin de bulunmasından dolayı kendine özgü bir geçiş dönemidir. Bu akımda sanatçılar, “uzak” kültürlerden fazlasıyla etkilenmiş, onları anlamaya çalışmışlardır. Bunun gerçekleşmesi için de tıpkı çevirmenler gibi kaynak metin ve hedef kültürü, her iki metnin kendi kültürlerinde yerine getirdiği işlev ve bu süreçte kullanabilecekleri stratejiler hakkında düşünmüşlerdir. Çeviride kültür ve iletişimsel işleve artan odaklanma da çevirmenlerin metin birimlerini, yalnızca sözcük veya cümleleri aktaranlar olarak değil, kültürler arası iletişimden sorumlu kültürel aracılar olarak görülmelerine yol açmıştır. Bu çalışma, 20.yy. sanatçılarının/çevirmenlerinin arabulucu rolünü ve çeviri sürecinde kültürel farkındalığın önemini incelemeyi amaçlamaktadır. Bunu yaparken de hem bir anlatıcı hem bir etnograf hem de bir çevirmen olarak görülebilecek sanatçıların, kültürel çeviri görevlerine nasıl katıldıkları Lefevere, Basnett, Pym gibi çeviribilim araştırmacılarının çevirmenin disiplinlerarası bir ortamda oluşturduğu yeni kimliğiyle “çeviri” sürecini bir yeniden yazım/üretim gibi gördükleri düşünsel kavrayış çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Sanatçının düşünsel süreçlerinde bir çevirmen gibi hareket etmesi neticesinde gerçekleştirdiği çeviri eyleminin, izleyiciyi “kültürel çeviri” olarak tasarlanan etnografik bir işleve yönlendirmesi de gösterilmesi amaçlanmış hedefler arasındadır.