Türkiye’de tüketim kültürü ve yurttaşlık

Abstract

Tüketim kültürü olgusu, kapitalizmin tarihsel gelişimi içerisinde, yapısal dönüşümleri ve üretim tarzındaki gelişmeler sonucunda ortaya çıkmıştır. Bu çalışmanın ana sorunsalı, kapitalist üretimdeki gelişmelere bağlı olarak ortaya çıkan ve şekillenen, İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde ABD’den dünyaya yayılan tüketim kültürünün Türkiye’deki gelişimi sürecinde siyasi iktidarın ne şekilde ve nasıl bir rol oynadığıdır. Bu bağlamda Türkiye’de tüketim kültürünün gelişimi sürecinde siyasi iktidarın rolünün 1950’li yıllara odaklanan bir incelemeyle ortaya konulması amaçlanmaktadır. Tüketim kültürünün yayılabilmesinin temel şartlarını geniş bir pazarın yaratılması ve tüketimcilik niteliklerine sahip tüketici kitlenin varlığı oluşturmaktadır. Çalışmanın perspektifi hem Türkiye’deki sosyo-politik duruma hem de uluslararası kapitalist sistemin İkinci Dünya Savaşı sonrası aşamasına odaklanmaktadır. Türkiye’de tüketim kültürünün gelişimini çok boyutlu uluslararası etkileşimler, takip edilen iktisat politikaları ve bunlara eşlik eden hakim söylem belirlemiştir. Bu çerçevede çalışma Türkiye’de tüketim kültürünün gelişme sürecindeki iç ve dış politik etkenleri bir arada okumasının yanında söylemlerin incelenmesiyle fikir odaklı bir analiz sunmaktadır. Çalışmada öncelikle tüketim kültürü ve tüketimciliğe dair kavramsal çerçeve sunulmuş, kuramsal yaklaşımlara yer verilmiş ve tüketim kültürünün gelişiminin tarihsel bağlamı ortaya konulmuştur. Türkiye’de tüketim kültürünün gelişimi modernleşme ve kapitalistleşme sürecine paralel bir süreç olarak değerlendirilmiştir. İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde Amerikan hegemonyasının ABD'nin ilişki kurduğu ülkelerde modernleşme ve kalkınma anlayışlarının şekillenmesinde belirleyici olması bağlamında ABD ile ilişkilerin seyrine yer verilmiştir. Çalışmada önerilen kuramsal çerçeveye göre, siyasi iktidarın modern yurttaş anlayışı tüketim kültürünün gelişimindeki rolünü ortaya koymakta çözümleyici bir araç işlevi görmektedir. Bu bağlamda Demokrat Parti (DP) döneminde modernleşme ve kalkınmaya dair egemen söylemde içerilen ideal modern yurttaş anlayışına dair somut veriler sunduğu düşüncesinden hareketle Adnan Menderes’in konuşmaları incelenmiştir. Menderes’in kalkınma, refah ve medeniyete tüketim artışı ile ulaşılacağına ve yurttaşların hayat standartlarının yükseltilmesine dair konuşmalarında somutlaşan yönlendirici nitelikteki söylemlerinin tüketim kültürüne katılımı destekleyici unsurlar içerdiği görülmüştür.