Orhon Türkçesinde nesne

Abstract

Bir dilbilim kavramı olarak nesne üzerine dünya dilleri ve Türkçe özelinde anlambilim, biçimbilim ve sözdizim düzlemlerinde birçok tartışma konusu bulunmaktadır. Nesne ve durum kavramlarının kendileri evrenseldir ama nesnenin alabileceği durumlar ve durum biçimbirimleri gibi konular dilden dile ve bir dilin içinde zamanla değişiklik göstermektedir. İncelenen her dil ve derlenen veriler; nesne kavramı, nesne ile ilgili işlemler, nesne ile durum arasındaki ilişki ve diğer tartışmalı konularda daha derin bir anlayışın oluşmasına katkı sağlayacaktır. Türkçenin biçimbirimler açısından zengin bir dil olmasının da etkisiyle Türkçede nesneye genellikle biçimbilim açısından yaklaşılmıştır. Bu çalışmada, yirminci yüzyılın ikinci yarısının başlarından itibaren sözdizim çalışmalarına damgasını vuran, yapısalcı akımın önemli temsilcilerinden Evrensel Dilbilgisi okulunun 1990’larda şekillenen günümüzdeki son evresi Minimalist Program esas alınmıştır. Bu çalışma, sınırlarının el verdiği ölçüde, nesne kavramı etrafında dönen tartışmalara, Orhon Türkçesi verisi üzerinden bakarak katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Ele alınan yazıtların bütünlüklü olan bölümlerinin metinlerinde geçen eylemlerin nesne alıp almama, doğrudan ve dolaylı/eğik nesne alma, çift nesnelilik açılarından dökümleri yapılmış, birleşik-görünümlülük (pseudoincorporation) kavramı üzerinde durulmuş, eylemin önüne gelen yalın adların sözdizim açısından konumları, özellikle beklenilmeyen bir davranış gösteren nesnelerde olası anlambilimsel etkenler ve kısıtlar, nesnenin belirlilik, özgünlük, referanslılık, parçacıl-bütüncül olma, sayı açısından sınırlılık, eylemin sonuçluluğu vb. açısından konumları incelenmiştir. Başta günümüz Türkiye Türkçesi ile ve başka bazı dillerden tartışmalı örneklerle karşılaştırmalar yapılmış ve çeşitli dilbilimciler tarafından önerilen bazı çözümlerin Orhon Türkçesine uygulanabilirliği tartışılmıştır. Ayrıca yaygın olarak kullanılagelen belirtme durumu, belirtili nesne gibi adlandırmaların yerindeliği sorgulanmıştır.