Türkiye’de yapılan çalışmalarda Orhon Yazıtları’nı okuma ve yorumlama farklılıkları (1936-2016)

Abstract

Türklerin bilinen en eski yazılı belgeleri olan Orhon Yazıtları, 1893’te Thomsen tarafından Runik harflerin çözülmesi ve 1894’te Radloff’un yazıtların ilk neşrini yapması ile birlikte pek çok araştırmacının dikkatini çekmiş ve bu alanda çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. Bunun doğal bir sonucudur ki hem Türkiye’de hem yurt dışında yazıtların okunuşu, anlamlandırılışı ve yorumlanışı ile ilgili pek çok yayım yapılmış, merak edilen konulara ve sorunlu olduğu düşünülen kısımlara açıklık getirilmeye çalışılmıştır. Yapılan her yeni çalışma bir önceki çalışmayı da kaynak göstererek birikimli olarak ilerlemiş ve günümüze kadar geçen 137 yıllık zaman içerisinde yeni okuma ve anlamlandırma önerileri ile bu alanda ciddi bir yol alınmıştır. “Türkiye’de Yapılan Çalışmalarda Orhon Yazıtları’nı Okuma ve Yorumlama Farklılıkları (1936-2016)” isimli tezimizde ilk olarak Radloff tarafından yapılan metin yayımından başlayarak en son Türkiye’de Ahmet Bican Ercilasun tarafından yapılan metin yayımına kadar hazırlanmış olan Orhon Yazıtları’nı okuma çalışmaları karşılaştırmalı olarak incelenmiş ve kelimeler üzerinden okuma, yorumlama ve anlamlandırma farklılıkları tespit edilmeye çalışılmıştır. Tezin giriş bölümünde, Orhon Yazıtları ile ilgili yapılan okuma çalışmaları kısa bir şekilde tanıtıldıktan sonra çalışmanın amacına ve çalışmada izlenen yönteme yer verilmiştir. Tezin ikinci bölümünde, Türkiye’de Hüseyin Namık Orkun, Muharrem Ergin, Talat Tekin, Cengiz Alyılmaz, Erhan Aydın, Hatice Şirin User, Mehmet Ölmez ve Ahmet Bican Ercilasun tarafından yapılan Orhon Yazıtları okuma çalışmaları; Runik harfleri Latin harflerine aktarırken uyguladıkları transkripsiyon yöntemleri ve Kül Tėgin, Bilge Kagan ve Tunyukuk Yazıtları’nı okuma yöntemleri ayrıntılı olarak incelenmiştir. Tezin üçüncü bölümünde, okunuşu ve yorumlanışı bakımından tartışmalı olduğu tespit edilen kelimeler, Radloff’tan Ahmet Bican Ercilasun’a kadar yapılan okuma çalışmalardaki karşılıkları kronolojik bir sıra ile verilerek Kül Tėgin, Bilge Kagan ve Tunyukuk Yazıtı için açılan ayrı başlıklar altında araştırmacıların okuma ve yorumlama yöntemlerine yer verilmiştir. Açıklanan kelime üzerinden Orhon Yazıtları ile ilgili yapılan çalışmalardaki okuma ve yorumlama farklılıklarının nelerden kaynaklandığı ve ilk hangi araştırmacı tarafından yaygın okunuşun gerçekleştirildiği tespit edilmiş ve sebepleri ile beraber ayrıntılı olarak değerlendirilmiştir. Tezin sonuç bölümünde ise tezin üçüncü bölümünde açıklanmaya çalışılan 182 kelimeden elde edilen veriler ışığında Orhon Yazıtları’nın okuma ve yorumlama farklılıklarının sebepleri maddeler halinde sıralanmıştır.