T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı kültür varlıkları arşivinde yer alan 1943 ile 1973 yılları arasında yapılmış terfi tezi örneklerinin mimarlık tarihi açısından değerlendirilmesi - Bilgen, Çiğdem (My University, 2020)
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü arşivinde, “terfi tezi” olarak adlandırılmış bazı belgeler bulunmaktadır. Bu belgeler, Türkiye’nin dört bir yanındaki müzelerde, değişik meslek ve unvanlardaki müze memurları tarafından terfi edebilmek amacıyla hazırlanmıştır. Günümüze ulaşabilmiş olan bu terfi tezleri, 330 dosya şeklinde olup, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü arşiv birimindeki yetkililer tarafından Klasör 1’den Klasör 34’e kadar numaralandırılarak muhafaza altına alınmıştır. Tezlerin halkbilimi, dilbilimi, coğrafya, tarih, hukuk, arkeoloji, kazı, restorasyon, sanat tarihi, mimarlık tarihi vb. gibi birçok farklı alanda ve özgün konu başlıklarına göre yazıldıkları tespit edilmiştir. Literatür taraması sonucunda, bu terfi tezlerinin 23.06.1934 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde kabul edilen 2530 sayılı “Müze ve Rasathane Teşkilât Kanunu” doğrultusunda yazılmaya başladıkları anlaşılmıştır. Bu kanunun dikkat çektiği nokta ise, terfi tezlerinin yazılma amacının sadece terfi etmek olmadığı, ülkenin müzeciliğini çağdaş medeniyetler seviyesine ulaştırmak için ülkenin milli değerlerinin kayıt altına alınmasının önemidir. Bu çalışmada, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü arşivinde bulunan 330 adet terfi tezi içerisinden tarih bilgileri belli olup, mimarlık ve sanat tarihi alanlarına büyük katkı sunan en erken 1943 tarihli, en geç ise 1973 tarihli çalışılmış olan 37 adet terfi tezinin birçok açıdan irdelenmesi yapılmıştır. Terfi tezleri ve müelliflerine ait okumalar, hem birçok verinin aktarıldığı tablolar ile yapılan analizler sonucunda hazırlanan grafikler, hem de belli bir kurguya göre tasarlanan kataloglar üzerinden yapılmıştır. Bu bağlamda, terfi tezine uzanan süreç incelenirken, Osmanlı’dan başlayarak T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na kadar ülkenin müzecilik ve eski eser politikasına yön veren tüm önemli gelişmeler anlatılmıştır. Bütün bunların ışığında, 37 adet terfi tezinin tek tek sanat ve mimarlık tarihine olan katkıları, birçok farklı perspektiften bakmak suretiyle incelenmiştir. Sonuç olarak ise, terfi tezlerinin Cumhuriyet’in ilanıyla beraber ülkede yaratmış olduğu etkinin büyüklüğünden, ülkenin eski eser ve müzecilik politikasında sahip olduğu yerden ve bu önemli arşiv belgelerinin gün yüzüne çıkarılmasının gerekliliğinden bahsedilmiştir.
Tez (Doktora) - Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, 2020
Keywords: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü; Müze memuru; Terfi tezi; Kanun; Mimarlık tarihi